अमृतवेल
वि. स. खांडेकर
समीक्षा लेखन
लेखन अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
मानवी नात्यांचा अंतर्मुख अवकाश
मराठी साहित्याच्या इतिहासात वि. स. खांडेकर यांचे स्थान हे केवळ एक यशस्वी कादंबरीकार म्हणून नाही, तर मानवी जीवनातील नैतिक गुंतागुंत समजून घेणाऱ्या चिंतनशील लेखक म्हणून निश्चित झालेले आहे. त्यांच्या लेखनात जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी आहे, जी केवळ घटना मांडत नाही, तर त्या घटनांमागील मनोवृत्ती, मूल्यसंघर्ष आणि अंतःप्रवाह उलगडते. अमृतवेल ही कादंबरी म्हणजे याच दृष्टिकोनाचा अत्यंत संयत, पण खोल परिणाम करणारा आविष्कार आहे.
अमृतवेल वाचताना वाचकाला लगेच जाणवते की ही कादंबरी वेगवान कथानकावर उभी नाही. इथे प्रसंगांची रेलचेल नाही, नाट्यमय वळणांची धावपळ नाही. इथे आहे ती शांतता, जी आतून अस्वस्थ करणारी आहे. ही शांतता म्हणजे पात्रांच्या मनात चाललेली सततची झुंज आहे. खांडेकरांनी मानवी जीवनातील मोठ्या प्रश्नांना मोठ्या शब्दांत मांडण्याचा मार्ग टाळला आहे. त्यांनी ते प्रश्न माणसाच्या दैनंदिन जगण्यातून, नातेसंबंधांच्या सूक्ष्म हालचालींतून उलगडले आहेत.
या कादंबरीचा केंद्रबिंदू प्रेम आहे, पण ते प्रेम पारंपरिक अर्थाने मांडलेले नाही. इथे प्रेम म्हणजे उत्कट भावना व्यक्त करणे, बंडखोरी करणे किंवा समाजाशी झगडणे एवढ्यावर मर्यादित राहत नाही. इथे प्रेम अधिक शांत, अधिक जबाबदार आणि अधिक गुंतागुंतीचे आहे. ते स्वतःपेक्षा इतरांचा विचार करणारे आहे. त्यामुळेच ते अनेकदा अपूर्ण राहते आणि तरीही अर्थपूर्ण ठरते.
अमृतवेलमधील नातेसंबंध हे केवळ दोन व्यक्तींमधील भावनिक जुळवाजुळव नाहीत. ते कुटुंब, समाज आणि मूल्यव्यवस्थेच्या चौकटीत अडकलेले आहेत. व्यक्तीला जे हवे आहे आणि जे करणे आवश्यक आहे, या दोन टोकांमध्ये जो ताण निर्माण होतो, तोच या कादंबरीचा खरा संघर्ष आहे. खांडेकर हा संघर्ष कोणत्याही नाट्यमय पद्धतीने मांडत नाहीत. तो हळूहळू, शब्दांच्या मागून शब्दांतून, विचारांच्या प्रवाहातून समोर येतो.
या कादंबरीतील पात्रे आदर्श नाहीत. ती चुकतात, संभ्रमात पडतात, निर्णय घेण्यास उशीर करतात. पण याच त्यांच्या अपूर्णतेमुळे ती अधिक मानवी वाटतात. वाचक त्यांच्यावर न्यायाधीशासारखा बसत नाही, तर त्यांच्या मनःस्थितीशी तादात्म्य पावतो. खांडेकरांचे हेच मोठे सामर्थ्य आहे. ते वाचकाला निर्णय देण्यास भाग पाडत नाहीत, तर समजून घेण्यास प्रवृत्त करतात.
अमृतवेल हे शीर्षक अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. वेल ही वाढत जाते, आधार शोधते, गुंतत जाते. सुरुवातीला ती शोभेची वाटते, पण हळूहळू तिचे अस्तित्व झाडाच्या श्वासावरही परिणाम करू लागते. प्रेमाचेही असेच असते. ते जीवनाला अर्थ देते, पण कधी कधी त्याच जीवनावर भारही बनते. खांडेकर या द्विधा स्वरूपाकडे अत्यंत समजूतदारपणे पाहतात. ते प्रेमाचे उदात्तीकरण करत नाहीत, पण त्याची उपेक्षाही करत नाहीत.
भाषेच्या दृष्टीने अमृतवेल अत्यंत संयत आहे. कुठेही शब्दांची उधळण नाही. प्रत्येक वाक्य विचारपूर्वक रचलेले आहे. संवाद कमी आहेत, पण जे आहेत ते अत्यंत अर्थवाही आहेत. बहुतेक वेळा पात्रांचे अंतर्मनच बोलते. या अंतर्मुखतेमुळे कादंबरीला एक चिंतनशील गती मिळते. ही कादंबरी पटकन वाचून संपवता येत नाही. ती वाचकाकडून वेळ, शांतता आणि मन लावून वाचण्याची तयारी मागते.
या कादंबरीचा काळ विशिष्ट सामाजिक रचनेतला असला, तरी त्यातील भावनिक संघर्ष आजही तितकाच लागू पडतो. प्रेम आणि कर्तव्य यातील संघर्ष, समाजाच्या अपेक्षा, नात्यांमध्ये येणारी गुदमर, हे प्रश्न आजही माणसाला अस्वस्थ करतात. म्हणूनच अमृतवेल ही कादंबरी कालबाह्य वाटत नाही. ती आजच्या वाचकालाही तितकीच भिडते.
खांडेकरांचा मानवतावाद या कादंबरीत ठळकपणे जाणवतो. ते माणसाच्या दुर्बलतेकडे सहानुभूतीने पाहतात. त्यांना माहीत आहे की माणूस आदर्श नसतो, पण म्हणून तो नाकारता येत नाही. अमृतवेल ही कादंबरी हाच संदेश देते की माणूस आपल्या मर्यादांसह स्वीकारण्याजोगा आहे.
अमृतवेल वाचताना वाचकाला कधीही मोठा भावनिक धक्का बसत नाही, पण मनाच्या खोल थरांवर एक शांत, पण ठसठशीत परिणाम होत राहतो. ही कादंबरी वाचून संपत नाही. ती मनात रेंगाळत राहते, प्रश्न विचारत राहते, आणि प्रत्येक वाचनात नवे अर्थ उलगडत राहते.
✍️ समीक्षा लेखन
अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
copiright©® : avinash.b.dhale11@gmail.com
