અરવલ્લીની ગિરિમાળાઓ પાછળ સૂરજ મહારાજ હવે નમતું જોખી રહ્યા હતા. સાબરકાંઠાના એ નાનકડા ગામ ‘ખોરડા’ની સીમમાં ગોધૂલિ વેળાનું આછું અંધારું ઉતરી રહ્યું હતું. ધૂળની ડમરીઓ ઉડાડતાં ઢોર ગામ ભણી વળતાં હતાં, અને એ ડમરીઓની વચ્ચેથી એક ઓળો ગામના પાદરમાં દાખલ થયો. એ હતો કાનજી.
બારેક વરહના વહાણાં વાઈ ગયાં હતાં. જ્યારે કાનજીએ આ ગામ છોડ્યું ત્યારે એની મૂછનો દોરો હજી ફૂટતો હતો, અને આજે પાછો ફર્યો ત્યારે એના ચહેરા પર સમય અને સમજણની કરચલીઓ હતી. કાનજીના પગ થંભી ગયા. ગામનું એ જ જૂનું પીપળાનું ઝાડ અને એની નીચેનો ઓટલો. પણ જાણે હવા બદલાઈ ગઈ હતી. ના, હવા તો એની એ જ હતી, કદાચ કાનજીનું મન બદલાયું હતું.
એને યાદ આવ્યું, આ જ પીપળા નીચે એણે અને રૂપીએ છેલ્લા રામ-રામ કર્યા હતા. પન્નાલાલની નવલકથાઓમાં હોય એવો જ એક અઘરો પ્રેમ અને એથી ય અઘરી લોકલાજ. કાનજી અને રૂપીનો મેળ ખાવો એટલે આભ અને ધરતી એક થવા જેવી વાત હતી. નાત-જાતના સીમાડા એવા તો કાંટાળા હતા કે કોઈ એને ઓળંગી શકે એમ નહોતું. અને એટલે જ કાનજીએ ઘર છોડ્યું હતું, રૂપીની જિંદગીમાં ઝેર ન ઘોળાય એટલે પોતે જ ઝેરનો ઘૂંટડો પીને પરદેશ વાટ પકડી હતી.
પાદરમાં ઉભા રહીને કાનજીએ ઊંડો શ્વાસ લીધો. સીમમાંથી આવતી ભીની માટીની સોડમ એના નસકોરાંમાં ભરાઈ ગઈ. "આ માટીની ગંધ તો ઈની ઈ જ સે," કાનજી બબડ્યો. ત્યાં જ કૂવેથી પાણી ભરીને આવતી પનિહારીઓનું ટોળું નીકળ્યું. કાનજીએ માથે ફાળિયું સરખું કર્યું અને નજર નીચી ઢાળી દીધી. પણ એક અવાજ, જાણે વર્ષો જૂનો પરિચિત રણકો, એના કાને પડ્યો.
"એલા કાનિયા! તું?"
કાનજી ચમક્યો. સામે જોયું તો ગામનો જૂનો ગોવાળ, ડાહ્યોકાકો ઉભો હતો. ડાહ્યાકાકાની આંખોમાં ઓળખાણની ચમક હતી. "હા કાકા, હું જ. ઓળખી ગ્યા?"
"ઓળખું નહીં તો શું કરું? તારી ચાલ તો હજી ય ઈની ઈ જ સે, વાઘ જેવી!" ડાહ્યાકાકા હસ્યા, પણ પછી તરત ગંભીર થઈ ગયા. "પણ ભઈલા, હવે ચમ આયો? હવે તો ઘણું મોડું થઈ ગ્યું."
કાનજીનું કાળજું ધડકી ઉઠ્યું. 'મોડું થઈ ગ્યું' નો અર્થ એ તરત પામી ગયો. એના હોઠ ફફડ્યા, "રૂપી...?"
ડાહ્યાકાકાએ નિસાસો નાખ્યો. "રૂપી તો હવે પરગામ સાસરે સે. પણ એના જીવતરના દુઃખ તો ભગવાને ય જાણે ક્યાં લખ્યા તા! ધણી દારૂડિયો મળ્યો ને ખેતર વેચાઈ ગ્યું. અત્યારે તો એ પિયર આઈ સે, માંદગીના ખાટલે."
કાનજીના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. જે રૂપીના હાસ્યથી આખું ખેતર લીલુંછમ થઈ જતું, એ રૂપી માંદગીના ખાટલે? એના પગ આપોઆપ રૂપીના ઘર તરફ વળ્યા. સાંજનું અંધારું હવે ગાઢ બની ગયું હતું. ગામના કૂતરાં ભસતાં હતાં, પણ કાનજીને કશું સંભળાતું નહોતું. એના મનમાં તો બસ વર્ષો પહેલાનો એ સીમનો રસ્તો અને રૂપીનો પાલવ જ દેખાતો હતો.
રૂપીના ઘરની ઓસરીમાં એક દીવો ટમટમતો હતો. ખાટલામાં એક હાડપિંજર જેવો દેહ પડ્યો હતો. કાનજીએ ઉંબરામાં પગ મૂક્યો. "રૂપી..." એનો અવાજ ગળામાં જ રૂંધાઈ ગયો.
ખાટલામાં સૂતેલી સ્ત્રીએ આંખો ખોલી. એ આંખોમાં ઊંડા કુવા જેવી ઉદાસી હતી, પણ કાનજીને જોતાં જ એમાં એક ચમક આવી, જાણે બુઝાતા દીવામાં છેલ્લું તેલ પુરાયું હોય. "કાનજી?" એનો અવાજ સાવ ક્ષીણ હતો. "તું આયો?"
કાનજી ખાટલા પાસે નીચે બેસી ગયો. એને રૂપીનો હાથ પકડવાની ઈચ્છા થઈ, પણ મર્યાદાની બેડીઓ હજી ય પગમાં હતી. "હા રૂપી, હું આયો. તારી ખબર સાંભળી એટલે રહેવાયું નઈ."
રૂપીના ચહેરા પર એક ફિક્કું સ્મિત ફરક્યું. "હવે શું ખબર લેવી તી? હવે તો મારો આત્મા જળ જેવો થઈ ગ્યો સે, ક્યારે વહી જાય નક્કી નઈ. પણ તું આયો, ઈ સારું કર્યું. મરતાં મરતાં તારું મોઢું જોવા તો મળ્યું."
"એવું ના બોલ રૂપી," કાનજીની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. "આપણે તો મળેલા જીવ છીએ. ભવ ભવના ફેરા ફર્યા હોઈએ એમ લાગે છે. આ જનમમાં ભલે મેળ ન પડ્યો, પણ મારો જીવ તારામાં જ સે."
રૂપીએ આંખો મીંચી દીધી. એની આંખના ખૂણેથી એક આંસુ સરીને ઓશિકામાં સમાઈ ગયું. વાતાવરણમાં એક વિચિત્ર શાંતિ છવાઈ ગઈ. બહાર સીમમાંથી શિયાળવાની લાળી સંભળાતી હતી.
"કાનજી," રૂપીએ માંડ માંડ કહ્યું, "તારે મારું એક કામ કરવું પડશે."
"બોલ ને રૂપી, જીવ આપી દઉં."
"મારો દીકરો... નાનો સે હજી. એનો બાપ તો ભાનમાં નથી હોતો. તું એને... તું એને માણસ બનાવજે. ખેતી શીખવજે. એને રખડવા ન દેતો." રૂપીનો શ્વાસ હવે ધમણની જેમ ચાલવા લાગ્યો હતો.
કાનજીએ માથું હલાવ્યું. "વચન આપું છું રૂપી. તારા દીકરાને હું મારો ગણીને ઉછેરીશ. એને ઊની આંચ નઈ આવવા દઉં."
રૂપીના ચહેરા પર એક અનોખી શાંતિ પથરાઈ ગઈ. જાણે વર્ષોનો બોજ ઉતરી ગયો હોય. એણે ફરી કાનજી સામે જોયું, જાણે આંખોથી જ છેલ્લા આશીર્વાદ આપતી હોય. થોડીવારમાં એ શ્વાસ ધીમો પડ્યો અને પછી... શાંત થઈ ગયો. ઓસરીમાં બળતો દીવો પવનની એક લહેરખીથી ફડફડ્યો અને બુઝાઈ ગયો.
કાનજી ત્યાં જ બેસી રહ્યો, પથ્થરની મૂર્તિની જેમ. એને લાગ્યું કે એના હૃદયનો એક ટુકડો આજે કાયમ માટે તૂટી ગયો. પણ પછી એને રૂપીનું વચન યાદ આવ્યું. એ ઉભો થયો. અંધારામાં એણે રૂપીના દીકરાને શોધ્યો જે ખૂણામાં ડરીને બેઠો હતો. કાનજીએ એને પાસે લીધો અને માથે હાથ મૂક્યો.
"ચાલ બેટા," કાનજીનો અવાજ ભલે ધ્રૂજતો હતો પણ એમાં મક્કમતા હતી. "હવે તારે ને મારે ઘણું કામ બાકી સે."
કાનજી બહાર નીકળ્યો ત્યારે આકાશમાં તારા ચમકી રહ્યા હતા. ગામ સુઈ ગયું હતું, પણ કાનજી જાગતો હતો. એક જીવન પૂરું થયું હતું, પણ બીજું જીવન શરૂ કરવાની જવાબદારી હવે એના ખભા પર હતી. એને લાગ્યું કે આભમાં ટમટમતો કોઈક તારો જાણે રૂપીની જેમ હસી રહ્યો છે. એ માનવીની ભવાઈ હતી, જ્યાં દુઃખ અને સુખ એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ હતી, અને જીવતરનો રથ હાંક્યે જ છૂટકો હતો.
સીમમાંથી આવતો વાયરો હવે વળામણાં કરતો હોય એમ લાગતું હતું. કાનજીએ એ વાયરામાં ભળેલી રૂપીની સુગંધને છેલ્લીવાર શ્વાસમાં ભરી લીધી અને પોતાના નવા રસ્તા તરફ ડગ માંડ્યા.
