Description

केशवं पतितं दृष्ट्वा द्रोणो हर्षमुपागतः। कौरवाः सर्वे रुदन्ति हा! हा! केशव! केशवः॥ આ શ્લોક મહાભારતનો નથી. આ એક આધુનિક સંસ્કૃત પહેલી (riddle) અથવા લોક-વ્યુત્પત્તિ (folk etymology) છે. ગીતાપ્રેસ સંસ્કરણ કે કોઈ પણ પ્રામાણિક મહાભારત પાઠમાં આ શ્લોક મળતો નથી. વ્યાસ-ગણેશ સંવાદની પ્રસિદ્ધ કથા (જ્યાં ગણેશ વિના રોક્યા લખે છે અને વ્યાસ ગૂઢ શ્લોક બોલીને સમય લે છે) મહાભારતના આદિ પર્વના કેટલાક પરંપરાગત આખ્યાનોમાં છે, આ શ્લોક સાંભળતાં જ મન ચોંકી ઊઠે.કેશવ એટલે શ્રીકૃષ્ણ!તો શું શ્રીકૃષ્ણ પડી ગયા?અને તેમને પડેલા જોઈને દ્રોણાચાર્ય આનંદિત કેમ થયા? અને કૌરવો—જેઓ શ્રીકૃષ્ણના વિરોધી પક્ષમાં હતા—તેઓ “હા! હા! કેશવ! કેશવ!” કહીને રડવા કેમ લાગ્યા?પ્રશ્નો એક પછી